1 września 1939 roku Fryderyk Járosy szykował się do premiery zaplanowanej na następny dzień. „Żyć nie umierać“ miało otworzyć działalność Teatru Figaro, jego nowego literacko-kabaretowego przedsięwzięcia. I tak żył Járosy w okresie XX lecia, jakby miał nigdy nie umrzeć, a od wybuchu wojny jego sytuacja całkowicie się zmieniła: traumatyczne przejścia, pogorszenie stanu zdrowia, odsunięcie, aż finalnie całkowite oddalenie od środowiska emigracyjnego.
Mieszkowska i Járosy
Anna Mieszkowska przez ostatnie lata życia nie prowadziła już badań nad historią artystów polskich za granicą, ale wciąż troszczyła się o pamięć postaci bliskich jej sercu. Obok Konrada Toma i Wojciecha Wojteckiego szczególne miejsce zajmował wśród nich Fryderyk Járosy. Była przejęta i zmartwiona wizją likwidacji jego grobu. Uznaliśmy, że to na tyle ważne, że nie możemy tego tak zostawić.
Anna Mieszkowska o królu konferansjerów wiedziała bardzo dużo, możliwe, że najwięcej. Próbowała poznać tego legendarnego „króla konferansjerów” kabaretów Qui Pro Quo, Bandy czy Cyrulika Warszawskiego, Polaka humoris causa i zrozumieć nie tylko jako artystę. Mieszkowska pisała, że najciekawsze w człowieku jest nie to, co już o nim wiemy, ale to, czego jeszcze nie znamy. Dlatego wciąż docierała do nieznanych faktów z jego życia. Przez dwadzieścia lat planowała zrobić o nim film, ale nie znalazła nikogo kto by był tym zainteresowany. Dla nas to wskazówka, by kontynuować ten kierunek badań.
Od Viareggio do Wiednia
Szczegóły historii grobu znamy dzięki relacji Anny Mieszkowskiej. Fryderyk Járosy zmarł nagle: 6 sierpnia 1960 roku we włoskim Viareggio miał zawał serca i tam został pochowany. Mimo, że ostatnie chwile życia artysta spędził z Janiną Rechtleben-Wojciechowską, to kiedy dziesięć lat później zmarła jego żona, Natalia von Wrotnowsky-Járosy, ich córka, Marina Kratochwill-Járosy, sprowadziła prochy obojga rodziców do Wiednia i złożyła je na cmentarzu Friedhof Neustift am Walde (grupa B, nr 28). Napis na tablicy informuje, że grób należy do dwóch rodzin: „Járosy i Kratochwill“. Poza Fryderykiem i Natalią spoczywają w nim także prochy męża Mariny i jego matki.
Tablica
W maju 1999 roku Alina Janowska, ówczesna wiceprezes ZASP-u, zainicjowała ufundowanie dwujęzycznej tablicy pamiątkowej dla Fryderyka Járosy’ego. Na jego niewielkim grobie zabrakło jednak miejsca, więc tablicę umieszczono na sąsiednim grobie, który Marina wykupiła z myślą o własnym pochówku. Nie dało się przenieść do niego urny Járosy’ego. Gdy 7 października 2000 roku odbyła się uroczystość odsłonięcia tablicy, ten grób był jeszcze pusty. Marina zmarła w 2009 roku i została w nim pochowana jako jedyna.
W ten sposób powstała osobliwa sytuacja: tablica ku czci Fryderyka Járosy’ego wisi na grobie, w którym on sam nie spoczywa, a jego prochy leżą w sąsiednim grobie, na którym żadnej tablicy nie ma.
Czas ucieka
Prawo do grobu, w którym znajdują się cztery urny, w tym urna Fryderyka Járosy’ego, wygasło 1 marca 2026 roku. Administracja cmentarza potwierdziła Fundacji możliwość jego przedłużenia, ale sprawa wymaga pilnego rozwiązania, dlatego działamy.
Potomkowie rodzeństwa Fryderyka żyją w różnych stronach świata, ale nikt z nich nie ma praw majątkowych. Córka artysty Marina i syn Andriej (Heini) zmarli bezpotomnie. Nie ma krewnych, którzy mogliby opłacić kolejne lata, a prawo austriackie nie pozwala na jednorazowe opłacenie grobu na dłuższy czas. Dlatego podejmujemy próbę uratowania dwóch miejsc pochówku jednocześnie: grobu Fryderyka Járosy’ego i sąsiedniego grobu z tablicą, w którym spoczywają prochy jego córki Mariny.
Autorstwo tego qui pro quo można by przypisać samemu Járosy’emu. Znając jego barwne życie, byłby do tego zdolny nawet zza grobu. Ale my podchodzimy do tego żartu poważnie!
Apel
Czujemy się powiernikami niespisanego testamentu i walczymy o spełnienie woli naszych przodków i rodziny. Szukamy jej śladów i dalszych krewnych.
Jednocześnie zwracamy się z apelem do instytucji, które mają realny wpływ na opiekę nad polską pamięcią kulturową za granicą: do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Instytutu Polonika oraz Związku Artystów Scen Polskich (ZASP), który przed laty przyczynił się do powstania tablicy. Prosimy o wzięcie grobu Fryderyka Járosy’ego i sąsiedniego grobu z tablicą pod stałą opiekę, tak aby nie zniknęły z wiedeńskiego cmentarza. Fryderyk Járosy przez lata bawił publiczność, a dziś sam nie ma nikogo, kto by mógł o niego zadbać.
Jak możesz pomóc
Działania Fundacji na rzecz pamięci o zapomnianych artystach scen polskich za granicą możesz wesprzeć na Patronite: https://patronite.pl/FundacjaSztafetaPamieci
Historię tablicy pamiątkowej i jej losów opisał też portal Stare Kino: Jak to z tablicą pamiątkową poświęconą Fryderykowi Járosyemu będzie.
Fot. z rewii wiosennej „Słońce w Cyruliku” w Teatrze „Cyrulik Warszawski” w Warszawie w 1937 r. – Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 3/1/0/11/11301/1, Domena publiczna
Zdjęcia z odsłonięcia tablicy pochodzą z Wiener-Krakauer Kultur-Gesellschaft
